Warstwa bytu

Niektórzy skłonni są ujmować togo rodzaju wytwory w osobnej po-nadindywidualnej warstwie bytu, w warstwie "obiektywnego ducha". Tak pojęty duch obiektywny musi być odrzucony. Wydaje się natomiast, że ze względu na brak ustalonej terminologii, można posługiwać się tym terminem jedynie w celu odgraniczenia pewnego kompleksu zjawisk nie przesądzając ich istoty. Zamiast terminu "duch obiektywny" niektórzy posługują się w podobnym znaczeniu słowem etos, Duchowi obiektywnemu czy etosowi przeciwstawiany bywa-duch subiektywny, obejmujący wspólne przeżycia grupowe, wspólne uczucia i nastroje, atmosferę panującą w grupie trwałą czy przejściową. Pedagogika radziecka może być uważana za klasyczną, gdy chodzi o wysunięcie zasady wychowania grupowego jako podstawy wychowania w ogóle. Używa się przy tym raczej terminu kolektyw aniżeli "grupa". Głosi się tu hasło wychowania "w kolektywie, przez kolektyw, dla kolektywu". MRkarenko, który daje konkretny przykład wzorowego realizowania tej zasady w prowadzonym przez siebie domu wychowawczym dla młodzieży trudnej